مىتوان آنها را دستگير و خارج كرد نه به دستور دولت . در داخل بقعه هيچ كس را به هيچ عنوان نمىتوان دستگير كرد . حد اكثر كارى كه مىتوان كرد اين است كه متولىباشى مانع از رساندن مواد غذائى به فرد جنايتكار گردد تا جائى كه گرسنگى او را ناگزير به خارج شدن از آن مكان مقدس كند . مع هذا بست چنان مورد احترام خاص مردم است كه با وجود نهى متولىباشى باز مردم متدينى يافته مىشوند كه پنهانى به اين پناهنده غذا برسانند . عفو گرفتن براى پناهندگان يا بازخريدن كيفر آنان كارى است كه در نظر مردم صواب دارد . در بين بقاع متبركهء واقع در خارج مملكت از همه بيشتر كربلا كه مدفن على عليه السلام است « 2 » و در نزديكى بغداد در سرزمين عثمانى قرار دارد بيش از ساير امكنه پناهگاه و بست اعاظم كشور است . تعداد كثيرى از خويشان شاه و صاحب‌منصبان عالىمقامى كه از چشم افتاده‌اند در كمال امنيت و آزادى در اين ديار بسر مىبرند . درباريانى كه مىخواهند از خطر بىلطفى شاه در امان باشند اجازهء زيارت كربلا مىگيرند و آنگاه براى هميشه به صورت اختيارى در آنجا در تبعيد زندگى مىكنند . در نتيجه در اين شهر چندين هزار خانوادهء ايرانى مقيم شده‌اند . از نظر شيعيان ايران و هندوستان و قفقاز ، كربلا پس از مكه مهمترين شهر مقدس بشمار مىرود . گذشته از اينها هنوز هم مساجد ، اصطبلها و زرادخانه‌ها به تمام كسانى كه خطائى جزئى مرتكب شده‌اند و يا به ارتكاب آن مظنون هستند ، پناه مىدهد . حتى براى پناه يافتن آنى و فورى كافى است كه فرد تحت تعقيب به سر اسب دست بكشد و يا توپى را لمس كند . يك نوع ديگر تحصن هم هست و آن اينكه كسانى كه از حكومت تقاضائى دارند در اصطبل خانهء مرد متنفدى اطراق مىكنند و قبل از آنكه با وساطت او به مسؤول خود برسند از آنجا خارج نمىشوند . بيرون كردن چنين كسى با توسل به زور بر خلاف ادب و نزاكت است ؛ صاحب‌خانه اصولا وظيفهء اخلاقى دارد كه در مدت توقف حوايج او را هم تأمين كند . اصطبلهاى زن محبوب و طرف توجه شاه ، صدراعظم و ساير كسانى كه به شاه نزديكند بيش از همه پناهگاه چنين افرادى است . يكى از دهقانان حوالى تبريز به اصطبل من پناهنده شد . بر خلاف حق و عدالت آب را از مزرعه‌اش بريده بودند و وى به اين دليل ديگر امكان زراعت نداشت . به هنگام ورود جملهء معمول « پناه به خانه‌ات آوردم » را بر زبان آورد . براى برآوردن حاجت برحق او به رئيس الوزراء رجوع كردم و توانستم همه چيز را طبق دلخواهش روبراه كنم . اما به محض اينكه وى توصيه‌نامهء مساعد را در جيب نهاد بىآنكه خداحافظى كند و از مهمان‌نوازى من سپاسگزارى كند ، ناپديد شد . ايرانى جماعت اصولا با حس سپاسگزارى بيگانه است . اينها تا هنگامى كه مىخواهند جلب مرحمتى بكنند خارج از حد و اندازه خاضع و خاكسار مىشوند ولى فكر اينكه از كسى نيكوكارى

--> ( 2 ) . مدفن حضرت على عليه السلام در نجف واقع است نه در كربلا . - م .